మూలం · मूलम्
పదచ్ఛేదం · पदच्छेदः
पीत-उदकाः । जग्ध-तृणाः । दुग्ध-दोहाः । निरिन्द्रियाः । अनन्दाः । नाम । ते । लोकाः । तान् । सः । गच्छति । ताः । ददत् ॥
అన్వయం · अन्वयः
पीतोदकाः जग्धतृणाः दुग्धदोहाः निरिन्द्रियाः (च गाः) ददत् सः, अनन्दाः नाम ते लोकाः (सन्ति), तान् (लोकान्) गच्छति ।
ప్రతిపదార్థం · प्रतिपदार्थः
पीत-उदकाः — నీళ్ళు త్రాగే శక్తి కోల్పోయినవి — pītam udakaṃ yābhiḥ — whose water is already drunk up
जग्ध-तृणाः — గడ్డి మేయలేనివి — jagdhaṃ tṛṇaṃ yābhiḥ — whose grass is already eaten
दुग्ध-दोहाः — పాలివ్వలేనివి — dugdhaḥ dohaḥ yāsām — whose milk is already milked out
निरिन्द्रियाः — గొడ్డుపోయి సంతానం ఇవ్వలేనివి — gata-indriya-sāmarthyāḥ — barren, past bearing
अनन्दाः नाम — “ఆనందం లేనివి” అనే పేరుగల — ānanda-rahitāḥ — joyless, so called
ते लोकाः — ఆ లోకాలు — te lokāḥ — those worlds
तान् — వాటిని — tān lokān — to those worlds
सः — అతడు (యజమానుడు) — yajamānaḥ — he, the sacrificer
गच्छति — పొందుతాడు — prāpnoti — goes, attains
ताः ददत् — ఆ గోవులను దానం చేస్తూ — tāḥ gāḥ dadat — giving those cows away
తాత్పర్యం · तात्पर्यम्
ఇక్కడ నచికేతుని ఆలోచన ఏమిటో మంత్రం విప్పి చెబుతోంది. తండ్రి దక్షిణగా ఇస్తున్న గోవులు ఎలాంటివి? — నీళ్ళు త్రాగే ఓపిక లేనివి, గడ్డి మేయలేనివి, పాలు ఇవ్వలేనివి, సంతానం కనలేని ముసలి గొడ్డుబోతు ఆవులు. అంటే తనకు ఏ మాత్రం పనికిరాని, విలువ తీరిపోయిన వస్తువులను తండ్రి దానం చేస్తున్నాడు. అలాంటి నిస్సారమైన దానం వల్ల యజమానునికి దక్కేవి “అనందములు” — ఆనందం ఏ మాత్రం లేని, నిష్ఫలమైన లోకాలు. ఇది ఒక తీవ్రమైన గ్రహింపు: శ్రద్ధ లేకుండా, పనికిరాని వస్తువును దానం చేస్తే, దాని ఫలమూ పనికిరానిదే. నచికేతుడు తండ్రి యజ్ఞఫలం ఇలా వ్యర్థం కాకూడదని హృదయపూర్వకంగా ఆందోళన చెందుతున్నాడు — ఇదే తరువాత అతడు తండ్రిని ప్రశ్నించడానికి దారి తీస్తుంది.
The verse now spells out Naciketas's thought. What kind of cows is his father giving as dakṣiṇā? — old, barren animals that can no longer drink, graze, give milk, or bear calves; useless, spent. To give away what is worthless is no true gift, and the verse names its fruit bluntly: the sacrificer attains “the joyless worlds” — barren, fruitless realms. This is a sharp insight: a gift made without faith, of things one no longer values, yields a barren result. Naciketas is genuinely anxious that his father's sacrifice not be wasted this way — and this concern is what drives him to question his father in the verses that follow.
శాంకరభాష్యం · शाङ्करभाष्यम्
पीतम् उदकं याभिः ताः पीतोदकाः । जग्धं भक्षितं तृणं याभिः ताः जग्धतृणाः ।
ఏ గోవులచేత నీరు త్రాగబడిందో అవి “పీతోదకాః”; ఏ గోవులచేత గడ్డి తినబడిందో అవి “జగ్ధతృణాః” — ఇక నీరూ గడ్డీ గ్రహించే ఓపిక లేనివి అని భావం.
दुग्धो दोहो यासां ताः दुग्धदोहाः । न विद्यन्ते इन्द्रियाणि प्रजननसामर्थ्यादीनि यासां ताः निरिन्द्रियाः वन्ध्याः ।
ఏ గోవుల పాలు పిండివేయబడ్డాయో అవి “దుగ్ధదోహాః”; సంతానోత్పత్తి మొదలైన ఇంద్రియశక్తులు లేనివి “నిరింద్రియాః” — గొడ్డుబోతు ఆవులు.
ईदृशीः गाः दक्षिणाः ददत् यजमानः अनन्दाः अनन्दहेतुत्वात् ये लोकाः तान् प्रतिपद्यते ।
ఇలాంటి (పనికిరాని) గోవులను దక్షిణగా ఇచ్చే యజమానుడు, ఆనందానికి కారణం కానివి కావున “అనందములు” అని పిలవబడే ఆ లోకాలను పొందుతాడు.
अधर्मफलं प्राप्नोति इति पुत्रस्य पितरि अनुग्रहबुद्ध्या एवम् आसीत् मतिः ।
అశ్రద్ధతో చేసిన ఈ దానం వల్ల తండ్రి అధర్మఫలాన్ని పొందుతాడేమో అని, తండ్రిపై అనుగ్రహబుద్ధితో (హితం కోరి) కుమారునికి ఇలాంటి ఆలోచన కలిగింది.
English
The cows being given have drunk their last water, cropped their last grass, yielded their last milk, and can bear no more — they are spent and barren. By giving such worthless gifts, the sacrificer wins only the “joyless worlds.” Śaṅkara reads each compound precisely — the animals are past drinking, grazing, milking, and breeding — and explains that a gift this hollow earns a fruit equally hollow. Crucially, Naciketas's thought arises from goodwill toward his father: he fears the rite will bring his father an inauspicious result, and wishes to spare him that.
పంచరత్నాలు · पञ्चरत्नानि
Four spent compounds — pītodakā, jagdhatṛṇā, dugdhadohā, nirindriyāḥ: a fourfold portrait of uselessness. The piling-up drives home that nothing of value is being given.
अनन्दा नाम ते लोकाः — the fruit is named with grim irony: “joyless worlds.” A worthless gift buys a worthless heaven.
दान-गुण — a teaching on the quality of dāna: what is given, and the faith behind it, determines the fruit — not the mere act of giving.
पुत्रस्य अनुग्रहबुद्धिः — Naciketas judges not to shame his father but out of goodwill, fearing harm to him. The right motive behind a hard truth.
Setup for the question — this realization is the coiled spring; next it releases as Naciketas's bold, thrice-repeated “to whom will you give me?”