మూలం · मूलम्
పదచ్ఛేదం · पदच्छेदः
अनुपश्य । यथा । पूर्वे । प्रतिपश्य । तथा । अपरे । सस्यम् । इव । मर्त्यः । पच्यते । सस्यम् । इव । आजायते । पुनः ॥
అన్వయం · अन्वयः
यथा पूर्वे (आसन्) तथा अनुपश्य; तथा अपरे (भविष्यन्ति इति) प्रतिपश्य । मर्त्यः सस्यम् इव पच्यते, सस्यम् इव पुनः आजायते (च) ।
ప్రతిపదార్థం · प्रतिपदार्थः
अनुपश्य — అనుసరించి చూడు (గతించినవారిని స్మరించు) — anu + √dṛś — look back and consider
यथा — ఏ విధంగా — yathā — just as
पूर्वे — పూర్వులు, మునుపటివారు — pūrvajāḥ — those of old
प्रतिपश्य — ఎదురుచూచి గ్రహించు — prati + √dṛś — look ahead and consider
तथा अपरे — ఆ విధంగానే తరువాతివారు — tathā uttare — likewise those to come
सस्यम् इव — ధాన్యము వలె — dhānyam iva — like grain
मर्त्यः — మర్త్యుడు (మరణధర్ముడు) — maraṇa-dharmā — a mortal
पच्यते — పక్వమై క్షీణిస్తాడు — pacyate jīryati — ripens and decays
आजायते पुनः — మరల పుడతాడు — punar jāyate — is born again
తాత్పర్యం · तात्पर्यम्
ఇది బహుశా యమునిది, లేదా నచికేతుడు తనకు తానే చెప్పుకునే మాట కావచ్చు — సంసారపు అశాశ్వతత్వాన్ని గుర్తుచేసే గంభీరమైన ఆలోచన. ‘నీకు ముందు గతించిన పూర్వులు ఎలా జీవించి, ఎలా మరణించారో ఒకసారి అనుసరించి చూడు; ఇప్పుడున్నవారూ, రాబోయేవారూ కూడా అదే దారిలోనే నడుస్తారని ముందుగానే గ్రహించు.’ తరువాత ఒక అందమైన పోలిక: మనిషి పంట ధాన్యం లాంటివాడు. పొలంలో ధాన్యం మొలకెత్తి, ఎదిగి, పక్వమై, కోతకు గురవుతుంది; ఆపైన మళ్ళీ విత్తనం పడి కొత్త పంట మొలుస్తుంది. అలాగే మర్త్యుడైన మనిషి పుట్టి, ఎదిగి, ముసలితనంతో క్షీణించి మరణిస్తాడు; మళ్ళీ పుడతాడు. ఈ పుట్టుక-చావుల చక్రం ఆగని పంట చక్రం లాంటిది. కాబట్టి శరీరమూ, దాని సుఖాలూ శాశ్వతం కావు — మరణం సహజం, పునరావృతం. ఈ గ్రహింపుతోనే నచికేతుడు మరణాన్ని నిర్భయంగా ఎదుర్కొంటాడు, యమద్వారం వద్దకు చేరతాడు.
These words — whether Yama's, or Naciketas reflecting to himself — strike the solemn note of saṃsāra's impermanence. ‘Look back and see how those before you lived and died; look ahead and see that those to come will go the same way.’ Then the unsparing image: a human being is like grain. In the field, grain sprouts, grows, ripens, and is cut down — and then, from fresh seed, springs up again. So too a mortal is born, matures, withers in old age, dies — and is born once more. This cycle of birth and death is like the endless turning of the harvest. The body and its pleasures are therefore not permanent; death is natural and recurring. It is with this very recognition that Naciketas faces death without fear and arrives at the door of Yama.
శాంకరభాష్యం · शाङ्करभाष्यम्
अनुपश्य आलोचय यथा येन प्रकारेण पूर्वे अतिक्रान्ताः पितृपितामहादयो वृत्ताः तान् एवम् एव अनुक्रमेण पश्य ।
‘అనుపశ్య’ అంటే ఆలోచించి చూడు — ఏ విధంగా గతించిపోయిన తండ్రి, తాత మొదలైన పూర్వులు బ్రతికి నడిచారో, వారిని ఆ క్రమంలోనే గుర్తుచేసుకుని చూడు అని భావం.
ते किल मर्त्यधर्माणः सन्तः धर्मम् आचरितवन्तः, तथा अपरे साधवः इदानीन्तनाः अपि प्रतिपश्य ।
ఆ పూర్వులు మర్త్యధర్ముల అయి ఉండి కూడా ధర్మాన్ని ఆచరించారు; అదే విధంగా ఇప్పుడున్న సాధువులైనవారిని కూడా ‘ప్రతిపశ్య’ — చూడు, గ్రహించు.
किमिति विषयेषु आत्मभावं कृत्वा तृष्यसि; न हि कश्चित् मर्त्यधर्मा कूटस्थो भूत्वा अवस्थास्यति ।
ఎందుకని విషయసుఖాలలో ‘ఇదే నేను’ అన్న ఆత్మభావాన్ని కల్పించుకుని తృష్ణ పడుతున్నావు? మర్త్యధర్మం కలవాడెవ్వడూ కూటస్థుడై శాశ్వతంగా నిలవడు కదా.
सस्यम् इव यथा सस्यं व्रीहियवादि जीर्यति म्रियते च, तत् मर्त्यः पच्यते जीर्यति म्रियते च; सस्यम् इव च भूयोऽपि आजायते पुनः ।
ధాన్యం (వరి, యవ మొదలైనవి) ఎలా పక్వమై, పండి, నశించిపోతుందో, ఆ విధంగానే మర్త్యుడైన మనిషి కూడా ‘పచ్యతే’ — ముదిరి, జీర్ణమై, మరణిస్తాడు; మరియు ధాన్యం వలెనే మళ్ళీ ‘ఆజాయతే’ — తిరిగి పుడతాడు.
English
Śaṅkara reads the imperatives as a call to contemplate the universality of death: look at how ancestors lived dharma and passed on, and see that present and future generations do the same. No mortal stays kūṭastha — changeless and permanent — so why cling to fleeting pleasures as ‘I’? The grain-simile makes it concrete: as grain ripens, dies, and springs up from new seed, so a mortal ripens, dies, and is born again. The verse drives detachment home: impermanence is the law, and clinging to the perishable is folly.
పంచరత్నాలు · पञ्चरत्नानि
अनुपश्य / प्रतिपश्य — ‘look back / look ahead’: two imperatives sweeping across all time — past and future generations — to show death's universality. No one is exempt.
सस्यरूपकम् — the grain-simile is the heart: birth, growth, decay, death, rebirth mirror the agricultural cycle of sprouting and harvest. Mortality is natural, recurring, impersonal.
न कूटस्थः मर्त्यः — Śaṅkara's key gloss: no mortal remains changeless. Clinging to body or pleasure as ‘I’ is therefore folly.
आजायते पुनः — the phrase plants the seed of saṃsāra, the rebirth-cycle the rest of the Upaniṣad will teach how to transcend.
वैराग्यदार्ढ्यम् — the verse hardens detachment: facing the inevitability and repetition of death, Naciketas is readied to seek the deathless Self rather than transient gains.