మూలం · मूलम्
పదచ్ఛేదం · पदच्छेदः
वैश्वानरः । प्रविशति । अतिथिः । ब्राह्मणः । गृहान् । तस्य । एताम् । शान्तिम् । कुर्वन्ति । हर । वैवस्वत । उदकम् ॥
అన్వయం · अन्वयः
ब्राह्मणः अतिथिः वैश्वानरः (अग्निः इव) गृहान् प्रविशति । तस्य एतां शान्तिं कुर्वन्ति । हे वैवस्वत, उदकं हर ।
ప్రతిపదార్థం · प्रतिपदार्थः
वैश्वानरः — వైశ్వానరుడు (అగ్నిస్వరూపుడు) — agni-svarūpaḥ — like Vaiśvānara fire
प्रविशति — ప్రవేశిస్తాడు — praviśati — enters
अतिथिः — అతిథి — atithiḥ — a guest
ब्राह्मणः — బ్రాహ్మణుడు — brāhmaṇaḥ — a brahmin
गृहान् — ఇంటిలోనికి — gṛhān — the house
तस्य — ఆ అతిథికి — tasya atitheḥ — for him
एताम् शान्तिम् — ఈ శాంతిని (ఉపశమనాన్ని) — etāṃ śāntim — this propitiation
कुर्वन्ति — చేస్తారు — kurvanti — (the wise) make
हर — తీసుకురా — hara — bring
वैवस्वत — ఓ వైవస్వతా (యమునికి సంబోధన) — he vaivasvata — O Vaivasvata (Yama)
उदकम् — నీటిని (అర్ఘ్యం) — udakam — water for the guest
తాత్పర్యం · तात्पर्यम्
నచికేతుడు యమలోకానికి చేరాడు; కానీ యముడు అప్పుడు ఇంట్లో లేడు. అతిథిగా వచ్చిన బ్రాహ్మణ బాలుడు మూడు రాత్రులు అన్నపానాలు లేకుండా యమద్వారం వద్ద వేచి ఉన్నాడు. ఇక్కడ యముని ఇంటివారు (లేదా శాస్త్రజ్ఞులు) ఒక సూక్తిని గుర్తుచేస్తున్నారు: ‘బ్రాహ్మణుడైన అతిథి అగ్ని (వైశ్వానరుడు) వలె ఇంటిలో ప్రవేశిస్తాడు — అంటే అతనిని సరిగా గౌరవించకపోతే అతని తపోగ్ని ఇంటిని దహించగలదు. అందుకే వివేకవంతులు అలాంటి అతిథికి అర్ఘ్యపాద్యాదులతో శాంతి (ఉపశమనం) చేస్తారు.’ కాబట్టి యముడు తిరిగి రాగానే అతని ఇంటివారు ఆయనను హెచ్చరిస్తున్నారు: ‘ఓ వైవస్వతా (యమా), త్వరగా నీటిని (అర్ఘ్యాన్ని) తీసుకురా; ఈ అతిథిని గౌరవించు.’ అతిథిసత్కారం ఎంత పవిత్రమైనదో, దానిని విస్మరిస్తే ఎంత ప్రమాదమో ఈ మంత్రం చెబుతోంది.
Naciketas reaches Yama's realm, but Yama is away. The brahmin boy, a guest, waits three nights at the door without food or water. Here the household (or those versed in dharma) recall a maxim: ‘A brahmin guest enters a house like Vaiśvānara, the fire itself — if not properly honoured, his austere power can scorch the home.’ So the wise perform this propitiation — offering water and hospitality — for such a guest. When Yama returns, his people urge him: ‘O Vaivasvata, bring water at once; honour this guest.’ The verse teaches how sacred the duty of hospitality (atithi-satkāra) is, and how dangerous its neglect — a guest left unwelcomed undoes the merit of the household.
శాంకరభాష్యం · शाङ्करभाष्यम्
वैश्वानरः अग्निः इव प्रविशति यत् ब्राह्मणः अतिथिः गृहान् — तेजस्वित्वात् अग्निसमः इत्यर्थः ।
బ్రాహ్మణుడైన అతిథి ఇంటిలో ప్రవేశించినప్పుడు అతడు వైశ్వానరుడు (అగ్ని) వలె ప్రవేశిస్తాడు — తేజస్సు కలవాడు కావున అగ్నితో సమానుడు అని భావం.
तस्य अतिथेः एतां शान्तिम् उपशमनं कुर्वन्ति शिष्टाः अर्घ्यपाद्यादिना ।
ఆ అతిథికి శిష్టులు (వివేకవంతులు) అర్ఘ్యపాద్యాదుల ద్వారా ఈ శాంతిని (ఉపశమనాన్ని) చేస్తారు.
हे वैवस्वत यम, उदकम् अर्घ्यार्थं हर आनय — अतिथिं पूजय इति गृह्याः ऊचुः ।
‘ఓ వైవస్వత యమా, అర్ఘ్యం కోసం నీటిని తీసుకురా — అతిథిని పూజించు’ అని ఇంటివారు పలికారు.
अनर्चितः अतिथिः गृहस्थस्य आशां प्रतीक्षां च भङ्क्त्वा सुकृतं हरति इति शास्त्रम् ।
గౌరవించబడని అతిథి గృహస్థుని ఆశలను, నిరీక్షణను భగ్నం చేసి అతని సుకృతాన్ని (పుణ్యాన్ని) హరిస్తాడు అని శాస్త్రవచనం.
English
A brahmin guest enters a house like Vaiśvānara, the fire — luminous, potent, not to be slighted. The discerning therefore make this propitiation for him with water and the rites of welcome. When Yama returns, his household urges: ‘O Vaivasvata, bring water for the guest, honour him.’ Śaṅkara cites the dharma that an unhonoured guest carries off the householder's merit, frustrating his hopes — underscoring why Yama, finding a brahmin boy who has waited three nights unfed, must make amends, as the next verses show.
పంచరత్నాలు · पञ्चरत्नानि
अतिथिर् वैश्वानरः — the guest is likened to fire: honour him and he warms; neglect him and he burns. A vivid charter for atithi-satkāra.
Three nights unfed — the narrative behind the verse: even Yama, lord of dharma, has incurred a lapse by letting a brahmin guest wait — the duty binds all.
हर वैवस्वतोदकम् — the household's urgent call to Yama to bring water at once dramatizes the gravity of the neglected welcome.
सुकृतहरणम् — Śaṅkara's cited śruti: an unwelcomed guest carries away one's merit. Hospitality is not optional courtesy but spiritual stake.
Setup for the boons — this lapse is why Yama, in the next verse, offers Naciketas three boons — one for each unfed night — turning a breach of hospitality into the occasion for the teaching.