మూలం · मूलम्
కశ్చిత్కాంతావిరహగురుణా స్వాధికారాత్ప్రమత్తః శాపేనాస్తంగమితమహిమా వర్షభోగ్యేణ భర్తుః । యక్షశ్చక్రే జనకతనయాస్నానపుణ్యోదకేషు స్నిగ్ధచ్ఛాయాతరుషు వసతిం రామగిర్యాశ్రమేషు ॥ ౧ ॥
పదచ్ఛేదం · पदच्छेदः
कश्चित् । कान्ता-विरह-गुरुणा । स्व-अधिकारात् । प्रमत्तः । शापेन । अस्तंगमित-महिमा । वर्ष-भोग्येण । भर्तुः । यक्षः । चक्रे । जनक-तनया-स्नान-पुण्य-उदकेषु । स्निग्ध-च्छाया-तरुषु । वसतिम् । रामगिरि-आश्रमेषु ॥
అన్వయం · अन्वयः
कश्चित् यक्षः, स्व-अधिकारात् प्रमत्तः, भर्तुः वर्ष-भोग्येण शापेन अस्तंगमित-महिमा, कान्ता-विरह-गुरुणा (सन्तप्तः सन्), जनक-तनया-स्नान-पुण्य-उदकेषु स्निग्ध-च्छाया-तरुषु रामगिरि-आश्रमेषु वसतिं चक्रे ।
ప్రతిపదార్థం · प्रतिपदार्थः
- कश्चित् — ఒకానొక (పేరు చెప్పబడని) — kaścit — a certain one; Mallinātha: अनिर्दिष्टनामा, "unnamed"
- स्व-अधिकारात् प्रमत्तः — తన విధిని నిర్లక్ష్యం చేసిన — svādhikārāt pramattaḥ — heedless of his own charge; प्रमत्तः = अनवहितः
- कान्ता-विरह-गुरुणा — ప్రియురాలి ఎడబాటు అను భారముచే — kāntā-viraha-guruṇā — by the heaviness of separation; गुरुणा = दुर्भरेण
- वर्ष-भोग्येण शापेन — ఒక సంవత్సరం అనుభవించవలసిన శాపముచే — varṣa-bhogyeṇa śāpena — by a curse to be borne a year
- भर्तुः — యజమానిది (కుబేరునిది) — bhartuḥ — of his master, Kubera
- अस्तंगमित-महिमा — మహిమ అస్తమించినవాడు — astaṅgamita-mahimā — whose power has set
- यक्षः — యక్షుడు — yakṣaḥ — a yakṣa; देवयोनिविशेषः, a class of demigod
- जनक-तनया-स्नान-पुण्य-उदकेषु — సీత స్నానమున పవిత్రమైన జలములు గల — janaka-tanayā-snāna-puṇya-udakeṣu — whose waters are hallowed by Sītā's bathing
- स्निग्ध-च्छाया-तरुषु — దట్టమైన నీడ గల వృక్షములు గల — snigdha-cchāyā-taruṣu — with trees of dense shade; स्निग्धाः = सान्द्राः
- रामगिरि-आश्रमेषु — రామగిరి ఆశ్రమములలో — rāmagiri-āśrameṣu — in the hermitages of Rāmagiri (Citrakūṭa)
- वसतिं चक्रे — నివాసమేర్పరచుకొనెను — vasatiṃ cakre — made his dwelling
తాత్పర్యం · तात्पर्यम्
ఈ శ్లోకము కావ్యమునకు 'వస్తునిర్దేశము' — కథావస్తువును ఒక్క వాక్యంలో నిలుపుతుంది. ఒక యక్షుడు తన నియోగమును నిర్లక్ష్యం చేసినందున, యజమాని కుబేరుని శాపానికి గురై తన మహిమను కోల్పోయాడు; ఆ శాపము శాశ్వతము కాదు — ఒక సంవత్సరము మాత్రమే అనుభవించవలసినది. ప్రియురాలి ఎడబాటు అను భారముచే కృంగిపోయి, సీతాదేవి స్నానము చేత పవిత్రమైన జలాలు, దట్టమైన నీడనిచ్చే వృక్షాలు గల రామగిరి (చిత్రకూట) ఆశ్రమములలో అతడు నివాసమేర్పరచుకున్నాడు. రామగిరి ఎంపిక యాదృచ్ఛికము కాదు — సీత స్నానమాడిన ఆ నేల రామాయణపు విరహమును స్మరింపజేస్తూ, యక్షుని విరహమునకు నేపథ్యమవుతుంది.
This opening verse is the kāvya's vastunirdeśa — it states the whole story in one sentence. A yakṣa, heedless of his appointed duty, is cursed by his master Kubera and stripped of his power; the curse is not perpetual but a year's term to be endured. Weighed down by separation from his beloved, he dwells among the hermitages of Rāmagiri (Citrakūṭa), where the waters are sanctified by Sītā's bathing and the trees give deep shade. The choice of Rāmagiri is not incidental — the ground where Sītā bathed recalls the Rāmāyaṇa's own separation, lending its grief silently to the yakṣa's.
శాంజీవినీ · सञ्जीवनी (मल्लिनाथः)
कश्चिदिति । स्वाधिकारात् स्वनियोगात् प्रमत्तः अनवहितः । 'प्रमादोऽनवधानता' इत्यमरः ।
'కశ్చిత్' అని ప్రారంభించి మల్లినాథుడు — 'స్వాధికారాత్' అనగా స్వనియోగాత్ (తన నియమిత కర్తవ్యమునుండి), 'ప్రమత్తః' అనగా అనవహితః (అజాగ్రత్తుడు) అని వివరించి, 'ప్రమాదోఽనవధానతా' అను అమరకోశ ప్రమాణమును ఉదాహరించును.
कान्ताविरहगुरुणा कान्ताविरहेण गुरुणा दुर्भरेण दुस्तरेणेत्यर्थः । शापेन अस्तंगमितः महिमा सामर्थ्यं यस्य सः ।
'కాంతావిరహగురుణా'లో 'గురు' అనగా దుర్భరము, దుస్తరము — భరింపశక్యము కానిది. శాపముచే 'అస్తంగమితమహిమా' — మహిమ (సామర్థ్యము) అస్తమించినవాడు; శాపము శక్తిని నశింపజేయదు, సూర్యునివలె అస్తమింపజేయును మాత్రమే.
कश्चित् अनिर्दिष्टनामा । यक्षः देवयोनिविशेषः । जनकतनयायाः सीतायाः स्नानेन पुण्यानि उदकानि येषु तेषु । रामगिरिः चित्रकूटः ।
'కశ్చిత్' అనగా అనిర్దిష్టనామా — పేరు చెప్పబడనివాడు; ఈ అనామకత్వము కవి ఉద్దేశపూర్వకమైనది. 'రామగిరి' అనగా చిత్రకూటము — రాముని వనవాస భూమి. 'జనకతనయాస్నానపుణ్యోదకేషు' — సీత స్నానమున పవిత్రమైన జలములు గలచోట.
अत्र रसो विप्रलम्भशृङ्गारः । सीतां प्रति रामस्य हनुमत्संदेशं मनसि निधाय मेघसंदेशं कविः कृतवानित्याहुः । अत्र काव्ये सर्वत्र मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ।
ఇక్కడి రసము విప్రలంభశృంగారము (విరహశృంగారము). సీత యెడల రాముడు హనుమంతుని ద్వారా పంపిన సందేశమును మనసులో ఉంచుకొని కవి ఈ మేఘసందేశమును రచించెనని పెద్దలు చెప్పుదురు. ఈ కావ్యమంతటిలో వృత్తము మందాక్రాంతము.
English
A certain yakṣa, heedless of his charge, his power eclipsed by his master's curse — a year's burden to bear — and weighed down by separation from his beloved, made his dwelling among the hermitages of Rāmagiri, where the waters are hallowed by the bathing of Janaka's daughter and the trees give deep, cool shade. Mallinātha's Sañjīvinī fixes the essentials: kaścit is glossed अनिर्दिष्टनामा, "of unspecified name" — the anonymity is deliberate, universalizing the lover. Rāmagiri he identifies as Citrakūṭa, the ground of Rāma's own exile, so that Sītā's sanctifying waters bind the yakṣa's grief to the Rāmāyaṇa's. The rasa, he states outright, is vipralambha-śṛṅgāra — love in separation — and tradition holds the poet shaped the whole work on Rāma's message to Sītā by way of Hanumān. The metre, Mandākrāntā, governs every verse.
పంచరత్నాలు · पञ्चरत्नानि
- The curse that sets, not destroys — శాపము శాశ్వతము కాదు: 'అస్తంగమిత' అనే మాట సూర్యాస్తమయపు ప్రతీక — అస్తమించినది మరల ఉదయించును. వర్షభోగ్యము — ఒక సంవత్సరపు గడువు మాత్రమే.
- The unnamed yakṣa — 'కశ్చిత్'ను మల్లినాథుడు అనిర్దిష్టనామా అనుట, ఈ విరహి సర్వవిరహుల ప్రతినిధి అగుటకు.
- Rāmagiri = Citrakūṭa — రాముని వనవాస భూమి; సీత స్నానమున పవిత్రమైన జలములు రామాయణ విరహమును ధ్వనింపజేయును.
- Parikara — the loaded epithet — ప్రమత్తః, అస్తంగమితమహిమా, కాంతావిరహగురుణా — ప్రతి విశేషణమూ కథ మొత్తమును ఒక్క వాక్యంలో నింపును; క్రియ 'చక్రే' చివరివరకు నిలుపబడును.
- Mandākrāntā — 'మందగమన' వృత్తము మేఘముయొక్కయూ విరహహృదయముయొక్కయూ నిదానపు నడకను అనుకరించును; కావ్యమంతటికీ ఇదే ఛందస్సు.
Audio — Mandākrāntā is a stately, slow-stepping metre; recite at a measured pace with the caesura (yati) falling after the 4th and 10th syllables of each pāda. Let कश्चित्कान्ता open softly and रामगिर्याश्रमेषु settle with the quiet of an exile's resting place.